Wót krotkego wulěta familije až k dnjownej turje – Wilddi za kuždu góźbu

Lěc za pśirodu zagórjone drogowańske fany, narske źiśi abo měr pytajuce pśechójźowarje – sćažka pśez źiwinu ma za wšyknych se góźece dožywjenje. Se pózlažka wijuca Libelowa wokolna sćažka wjeźo mimo bagna „Bucynowe bagno“, pśi kótaremž móžoš lěśe wobglědowaś wjele libelow – se šćanjecych a lažkich ako juwele w pówětšu. Dwě ławce pśpšosyjotej k wusednjenju – z njepósrědnim wuglědom na bagno. Lěc jano dwa kilometra dłujki wulět wokoło górskego jazora abo dlejša 15 kilometerowa tura pó Kiwkowej sćažce – na sćažce pśez źiwinu namakajo kuždy a kužda ceło swójski pśistup k pśiroźe.

Eksploziwne derbstwo
Luboraska góla rozpśestrěwa se na 25.500 hektarach. Wót 1942 do 1992 jo wjeliki źěl płoniny słužył ako wójaŕske zwucowanišćo. Pó wótśěgnjenju wójska jo zwóstał do dalokeje měry njedotyknjony, ale z wójowańskimi srědkami wobśěžony wobceŕk.

Jadnorazna rědnosć pśirody

Wobceŕk źiweje pśirody Luboraz jo wutšoba Luboraskeje góle – w Nimskej jadnorazna krajina. Niźi howac njelaže bagna a jazory tak blisko suchych błomjenjow a wrjosatych płoninow. How móžomy wobglědowaś, kak se pśiroda wrośa na něga mócnje pśez cłowjeka pregowanu płoninu a twóri nowe žywjenje.

Swět pśirody
„Die Naturwelt Lieberoser Heide GmbH” jo se stajiła ako nadawk, spśistupniś woglědajucym rědnosć a wjelerakosć Luboraskeje góle.
Projekt regionalnego wuwiśa spěchujo turizm pśijazny pśiroźe, wetom až twóri na pśikład nowe sćažki za kólasowanje a drogowanje.

My, „Stiftung Naturlandschaften Brandenburg – Die Wildnisstiftung”, smy se załožyli 2000, aby zmóžnili na něgajšnem wójaŕskem zwucowanišću wuwiśe źiweje pśirody. Te stare, pśewažnje sowjetske, wójaŕske zwucowanišća maju tu wósebnosć, až su wjelgin wjelike a njejsu rozrězane pśez zjawne drogi. Z tym mógu se wuwijaś wjelike, zwisujuce źiwiznowe płoniny. Pśez lodowu dobu pregowane krajiny a historiske formy wužywanja su stwórili wjelerakosć biotopow, kótarež zmóžnjaju młogim družynam žywjeński rum – mjazy teke rědkim a šćitanym.

Na źiwiznowych płoninach Luboraz wótcakuju Was šyroke wótwórjone płoniny, pisane kwiśonkowe pśestrěńce, śiche jazory, zaguslowane bagna a pśirodne góle – krajina, kótaraž Was rozbuźijo.
Namakajśo na sćažce pó źiwiznje fascinaciju źiweje pśirody!

Strony šćitaneje pśirody póśěžone pśez wójowańske srědki

Dokulaž lazě płoniny źiwizny na něgajšnych wójaŕskich zwucowanišćach, jo how wjele městnow póśěžonych pśez stare wójowańske srědki. Jano na gólnych smugach šćitajucych pśed wognjom a na drogowańskich sćažkach su municiju dopołnje wótwónoźeli.

Za derjeměśe cłowjeka a pśirody: Wóstańśo na kuždy pad na wóznamjenjonych drogach.

Źěry w bomach su wažnjejše, ako by se myslił. Wóni póbituju wjele družynam móžnosći za sedanje a měwanje, teke ako spańske městna su wjelgin póžedane.

Twaŕski mejstaŕ źiśelc a jogo pśenajmarje
Źěry w bomach nastawaju zwětšego pśez źiśelce, kótarež twarcuju ze swójim mócnym šnapacom do drjewa. Ale teke pśiroda sama je formujo: Suche gałuzy se wótłamuju, sukowe źěry gałuzow gniju. Wótwisnje wót wjelikosći pśiśěguju źěry a źěrki rozdźělnych wobydlarjow. Nic jano ptaški ako źiśelce, sykorki a škórce je wužywaju, ale teke njetopyrje, njewjericki, pjelchy, pawki, šeršenje a bruki.
Wósebnje wažny za insekty jo mulm (wósłonki w źěrach). Wobgrozone družyny brukow namakaju tam carobu a městno za rozpłoźenje.

Bomowe źěry w źiwiznje
W góspodaŕskich gólach, źož bomy rědko zestarjeju, póbrachuju bomowe źěry. A wó te, ak eksistěruju, jo wjelika konkurenca. W źiwiznowych stronach směju bomy zestarjeś a tak namakajo se za kuždycke wócakowanje wótpowědna, gódna bomowa źěra.
Sćo južo jadnu nadejšli?

W suchem drjewje se mjerwi ze žywjenim. Wóno bitujo schow, futer a twaŕski material za wšakorake družyny.
Insekty składuju swóje jaja do škóry – jeje wenkowneje a nutśikowneje warstwy. Larwy roztwórjuju drjewo. Pśez to wězane seśeńske srědnosći wustupuju a słuže wuškownemu rostlinskemu swětoju ako humus. Cesto rosćo na wuschnutem štomje nowy bom. Suche drjewo zadora wušej togo wusušenju zemje, wurownujo měnjanje temperatury a poměry włožnosći a tak spěchujo dobry mikroklima. Rozeznawamy mjazy lažecym suchym drjewom (pśewalone bomy) a stojecym suchym drjewom (wótemrěte, ale stojece bomy).

Co jo žywe w suchem drjewje?

Pód lěweju klapku jo wiźeś kšejcerwjeny kowalik.

Druga klapka wótlěwa chowa wjeliku rogatu waku.

Pód drugeju klapku wótpšawa chowa se dyzantowy kózoł.

Spózy klapki napšawo jo mała rogata waka.

Die große Zehme wopśimjejo z 34,6 hektarami nejwětšu bagnitu płoninu w Luboraskich stronach. Wóna póbitujo wobgrozonym družynam wažny žywjeński rum a schow.

Kak nastanjo bagno?
Bagno nastanjo, gaž jo w zemi wódu njepśepušćata, glinjana warstwa, a se twóri jazor. Pśez stawne naseśenje z wódu a njedostatk kislika se wótemrěte rostliny jano njedopołnje roztwórjuju. Biomasa se zgromaźijo ako warstwa pary, w kótarejž se zachopijo twórjenje smogorja – tak rosćo niske bagno.

Wužywanje a renaturěrowanje
Ako we wjele bagnach w Luboraskej góli su teke w Große Zehme něga pśez groble wótpušćali wódu a tam wudobywali torf. 2015 su zachopili z renaturěrowanim: Groble su se zacynili, aby źaržali wódu w bagnišću. Weto stej wogeń w góli 2022 a trajuca suchota slědnych lět bagnoju mócnje pśisajźiłej.

W bagnje mógu pśežywiś jano rostliny, ako wujdu ze snadneju carobinu a kisałeju bagniteju wódu.

Kisałe wugbajo, až smy wunamakaŕske
Aby pśežywili w kisałej, na carobinach chudej bagnowej wóźe, su někotare rostliny wuwili pśeklapane strategije. Bogowe łžycki, mała bagnowa rostlinka, jo pśikład za to. Wóna pśiwabja ze swójimi lipatymi łopjenkami insekty, kótarež wóstanu wisecy a se pó zamknjenju łopjenow spóžywaju.

Wjelicny mały mech
Torfowe mchy srěbaju wjele raz wěcej wódy ak wucynijo jich swójski pówjerch a statkuju kaž gubica. Tak źarže tonišćo mokše. Gaž mchy wótemrěju, pódnurjaju se pód wjerch wódy a twórje gromaźe z drugimi zbytkami rostlinow smogoŕ. Pód wódu zbytki njestłaju, dokulaž njejo tam kislika.

• Wósušone bagno
  Gaž se bagno wósušujo, dostanu se zbytki rostlinow a smogoŕ na pówjerch a chapjaju tłaś. Pśi tom wustupujo wjele wuglika, pśez stolěśa składowanego, ako klimje škódniwy CO2.
• Mokše bagnišćo
  Intaktne bagna pónižuju wusokosć CO2: Wóni składuju wjelike kopice wuglika w tłustych smogorjowych warstwach a póbituju młogim rědkim zwěrjetam a rostlinam schow. Weto jano hyšći 2 % nimskich bagnow jo njedotyknjone.
• Cogodla jo wóda w bagnje kisała?
  Bagnowe mchy, typiske rostliny w bagnach, wuměnjaju iony. Wóni wóźikowe iony wótedaju a pśiwzeju za to druge, pozitiwnje lodowane, iony ako kalcium z bagnoweje wódy. Tak wobogaśuju wódu z wóźikowymi ionami, z cymž jo wóna w pśiběrajucej měrje kisała.

Wótwórjone pěskowe krajiny 1 twórje wuchadnišćo sukcesije. W mělnem, górucem pěsku padnjo rostlinam śěžko se zapśimnuś, dla togo jo how jano mało, derje pśiměrjonych prědnych sedlarjow. Gaž prědne sedlarje wutwóriju zacynjone kšyśe, nastanu suche błomjenišća 2, pśedewšym z mechow, lišawow a tšawow. Typiski zastupnik jo na móŕskego jěža dopominajuca slobrowita šćotka. Kórjenje rostlinow šćitaju zemju pśed eroziju. Pó tšawach wuwijaju se wětše rostliny, pśedewšym wšake družyny wrjosa, ku gólańskim wrjosowišćam 3. Jich nektar jo za źiwe pcołki, mjateliki a druge insekty wažne žrědło caroby.
How móžośo namakaś pioněrsku gólu 4.
Wóna póbitujo teke wětšym zwěrjetam schow a twóri žywjeńske rumy za sarnje, jelenje a wjelki. W gustych pórostkach wustupuju nisko rosćece, swětło lubujuce družyny pśecej rědšej.
Kus dalej wiźiśo měšanu gólu 5, kótaraž jo pśez wjeleserakosć družynow bomow bejnje rezistentna pśeśiwo inwaziji škódnikow a wognjam.
Nadejźomy how liški, sarnje a źiwjaki, teke carne źiśelce a kabeje. Suche drjewo a źěry w bomach póbituju wósebne žywjeńske rumy w góli.
Lěcrownož zda se byś wuwiśe narowne, pśinjasu starstwo, wětš a suchota pśecej płoniny zasej slědk do pjerwjejšnych stadijow sukcesije. Tak wóstanjo sukcesija pśirodny, dynamiski proces, kenž njedajo se do togo wugódaś.

Sćo zawupytnuli, až wjeźo droga južo wěsty cas pó starem zeleznicowem nasypje? How jo něga raz jězdźiła błośańska zeleznica. Su jej teke gronili „błośańska gusta“ abo na nimski „Bimmelguste“. Toś tu zeleznicku, z kólejowym wótstawkom jano 1.000 mm, su nejpjerwjej śěgnuli kónje. Pózdźej su zasajźili mału spaŕnu lokomotiwu. Wót wótwórjenja teje cery w lěśe 1898 jo błośańska zeleznica transportěrowała pśedewšym wóru pśez Luborasku gólu na směr Błota a Gójacki jazor. Wót 1950 su teke na źěło jězdźece a dowolarje intensiwnje wužywali zeleznicu, kótarejež zawodowe srjejźišćo jo było w Tšupcu. Ale južo 1964 su ceru z Luboraza do Bělina zastajili. Šesć lět pózdźej jo se wša źěłabnosć wuskokólejateje zeleznice skóńcyła.

Zdjęcie: Filmzirkel Straupitz

Něźi 100 metrow na pódpołdnjo jo była góńtwaŕnja groby von Houwalda. Kórta gólnistwa z lěta 1913 pokazujo pódla doma teke dubowu zagrodu. Toś ten dubowy pórostk jo źinsa hyšći direktnje w bliskosći derje spóznaś. W tom „góńtwaŕskem domje“ jo groba pśenocował z gósćimi a familiju. Jěze a piśa za góńtwine zgromaźeństwo su librowali direktnje z kněskego domu w Tšupcu. Źinsa namakajomy hyšći zachod do lodoweje piwnice góńtwaŕnje pśi Große Zehme. Dom sam jo se 1946 wóttwarił a pózdźej w Tšupcu zasej natwarił za bydleńske zaměry.

Zdjęcie: Sammlung Raband & Urspruch

Wokoło pomjenjenja Beyerberg pśědu se někotare mytose.

Kótare z wujasnjenjow Was pśeznanijo nejwěcej?

1. „Tam jo Beyer, mócny źiwjakowy kjandroz, kótaregož su teke na toś tej górje zastśělili, njerodował.”

2. „How su Germany měli słuchańske straže. Wóni su w tšachośe zwónili z jadnym wjelikim zwónom. To warnowanje su pomjenili beyern.“

3. „Na górje jo stojała mnichojska kapała. Na namšu su mnichy wołali z tym, až su bili z klapacom na delku. Tomu su gronili beyern.“